«Kόκκινες κάρτες» στην Ελλάδα από την GRECO για τη διαφθορά

Αντα Ψαρρά

Πλήθος αυστηρών «συστάσεων» στην τελευταία έκθεση του διεθνούς οργανισμού για τη χώρα μας, παρά τις διαπιστώσεις για θετικά βήματα και φιλόδοξους σχεδιασμούς.

Ενώ το χθεσινό υπουργικό συμβούλιο, παρουσία τού διοικητή της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, ενέκρινε το πολύ φιλόδοξο Εθνικό Στρατηγικό Σχέδιο για την Καταπολέμηση της Διαφθοράς (ΕΣΣΚΔ) για την περίοδο 2022 – 2025, η Ελλάδα αγκομαχώντας πέρασε την τάξη στην τελευταία Εκθεση Αξιολόγησης της GRECO (Ομάδα Κρατών κατά της Διαφθοράς του Συμβουλίου της Ευρώπης).

Η κύρια Εκθεση δημοσιεύτηκε πρόσφατα μαζί με την ad hoc έκθεση που συντάχθηκε, όταν ενεργοποιήθηκε η «διαδικασία του άρθρου 34» για τη χώρα μας. Το συγκεκριμένο άρθρο αφορά κάθε κράτος που νομοθετεί διατάξεις ασυμβίβαστες με τα πρότυπα του Συμβουλίου της Ευρώπης για την καταπολέμηση της διαφθοράς («Το Συμβούλιο της Ευρώπης ζητάει την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της διαφθοράς», «Εφ.Συν.» 3.3.2022). Οι δύο Εκθέσεις, οι ελλείψεις που εντοπίστηκαν, οι μεγάλες προσδοκίες και οι αυστηρές συστάσεις είτε αποσιωπήθηκαν είτε παρουσιάστηκαν μονομερώς ως επίτευγμα του επιτελικού κράτους.

Η ουσία είναι ότι στην πρόσφατη αξιολόγηση δόθηκαν κάποιες «πράσινες» αλλά και πολλές «κόκκινες» κάρτες σε κρίσιμα ζητήματα ελέγχου και τιμωρίας της διαφθοράς και στην περιορισμένη αμεροληψία των οργάνων ελέγχου κρατικών αξιωματούχων και της ανδροκρατούμενης -κατά την GRECO- αστυνομίας.

Το ευρωπαϊκό κλιμάκιο ενεργοποίησε το άρθρο 34, όταν διαπίστωσε (το 2019) ότι με τη μετατροπή του αδικήματος της ενεργητικής δωροδοκίας δημοσίων λειτουργών σε πλημμέλημα περιορίζεται το δικαίωμα των εισαγγελέων να κρίνουν τη βαρύτητα του αδικήματος. Μετά την αλλαγή της διάταξης και την ενημέρωση του κλιμακίου, ότι τα αδικήματα που θα τελεστούν στο εξής (μετά την ψήφιση της τροποποιημένης διάταξης) θα διώκονται ως κακουργήματα, εξέλιπε πλέον η παράταση της «παρατήρησης». Περιχαρής ο υπουργός Δικαιοσύνης Κώστας Τσιάρας διένειμε σχετική ανακοίνωση ότι «με τις τροποποιήσεις του ΠΚ για την ενεργητική δωροδοκία κλείνει οριστικά η πληγή που άνοιξε στην αξιοπιστία της χώρας μας η υποβάθμιση της ενεργητικής δωροδοκίας σε πλημμέλημα με τον νέο Ποινικό Κώδικα του ΣΥΡΙΖΑ».

Δεν έχει βέβαια νόημα να υπενθυμίσει κανείς στον Κ. Τσιάρα το γεγονός ότι συστηματικά προσβάλλει όλα τα μέλη των Νομοπαρασκευαστικών Επιτροπών, αποδίδοντας τους Κώδικες στον ΣΥΡΙΖΑ ή στη Ν.Δ., ούτε ότι με τις αλλαγές που ψήφισε η κυβέρνηση το μικρότερης απαξίας έγκλημα παραμένει ουσιαστικά ατιμώρητο. Το κρίσιμο ερώτημα εδώ, όμως, είναι αν έχει πληροφορηθεί η GRECO για το πώς ο εισαγγελέας εξαρχής και «προ Εδρας» στερήθηκε επί Μητσοτάκη το δικαίωμα να παρεμβαίνει αυτεπάγγελτα για πράξεις απιστίας και διαφθοράς όχι μόνο τραπεζικών στελεχών αλλά και των φορέων που δεν ανήκουν στον στενό δημόσιο τομέα. Ακόμα όμως και για παρόμοια αδικήματα κρατικών υπαλλήλων (εφοριακών, επιθεωρητών κ.λπ.) απαιτείται πλέον η έγκληση των -κατά κύριο λόγο- διορισμένων διοικήσεών τους. Πρόσφατο παράδειγμα, τα δικαστικά βουλεύματα τόσο για παράνομες πράξεις τραπεζικών στελεχών και επιχειρηματικών ομίλων (θαλασσοδάνεια) όσο και το βούλευμα – καταπέλτης κατά επίορκων εφοριακών και εταιρειών που ωφελήθηκαν σε βάρος του Δημοσίου.

Επί επιτελικού κράτους θα απαιτείται πλέον έγκληση του διοικητή της ΕΑΔ, προκειμένου να ασκηθούν οι εισαγγελικές διώξεις («Η Δικαιοσύνη σε ρόλο δεύτερο με φωτογραφικές διατάξεις», «Εφ.Συν.» 18.2.2022). Απομένει, λοιπόν, να διαπιστωθεί από την επόμενη Εκθεση Αξιολόγησης (το 2023) αν οι μεγάλες υποθέσεις διαφθοράς παραμένουν συστηματικά ατιμώρητες, λόγω του επιλεκτικού περιορισμού του δικαιώματος των εισαγγελέων να ασκούν διώξεις αυτεπάγγελτα.

«Πράσινες κάρτες» στον… σχεδιασμό

«Οι αντιλήψεις για τη διαφθορά στην Ελλάδα παραμένουν υψηλές, αλλά τα τελευταία χρόνια, από το 2010 και μέχρι τον Δεκέμβρη του 2021, οι δείκτες σταδιακά βελτιώνονται», σημειώνεται στην Εκθεση, ενώ ως ενθαρρυντικό βήμα καταγράφεται η σύσταση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, όπως και το νέο σχέδιο που εκπονείται από την ΕΑΔ, που αφορά τον σχεδιασμό Εθνικής Δράσης για την καταπολέμηση της Διαφθοράς (2022 – 2025).

Ελπιδοφόρες χαρακτηρίζονται οι επικείμενες εξελίξεις στο μέτωπο της πρόληψης με βάση το σχέδιο και τώρα έγκειται -σύμφωνα με την Εκθεση- στη νομοθετική και την εκτελεστική εξουσία να τις εφαρμόσουν αποτελεσματικά. Επισημαίνονται ακόμα οι βελτιώσεις στους μηχανισμούς διαφάνειας και δημόσιας ενημέρωσης, ειδικά με την ψηφιοποίηση.

Πιο συγκρατημένη ήταν η σχετική ανακοίνωση της ΕΑΔ: «Η έκθεση εξαίρει τη σύσταση και το έργο που επιτελεί η Εθνική Αρχή Διαφάνειας ως φορέας που συντονίζει την εφαρμογή του Εθνικού Στρατηγικού Σχεδίου για την Καταπολέμηση της Διαφθοράς (ΕΣΣΚΔ), συμβάλλοντας με το έργο της στην ενδυνάμωση των μηχανισμών ακεραιότητας στον δημόσιο βίο. Επιπλέον, γίνεται αναφορά στην ανάπτυξη εξατομικευμένων κωδίκων δεοντολογίας για τους φορείς της Δημόσιας Διοίκησης αλλά και στον νέο θεσμό των Συμβούλων Ακεραιότητας. Τέλος, στην έκθεση επισημαίνονται τομείς που χρήζουν περαιτέρω βελτίωσης, όπως η ολοκλήρωση του εθνικού κανονιστικού πλαισίου για την προστασία των καταγγελλόντων περιστατικά διαφθοράς».

Οι «κόκκινες κάρτες»

 Διαφθορά αξιωματούχων και συμβούλων

«Ολοι οι δείκτες διαφθοράς παραμένουν πολύ υψηλοί σε σύγκριση με τον μέσο όρο της Ε.Ε. Πάνω από τους μισούς πολίτες που ρωτήθηκαν, πιστεύουν ότι δωροδοκίες και κατάχρηση εξουσίας έχουν εξαπλωθεί μεταξύ των πολιτικών. Αυτά τα αποτελέσματα μπορεί να ερμηνευθούν ως άμεση συνέπεια των δημόσιων σκανδάλων που ήλθαν στο φως έπειτα από την οικονομική κρίση του 2008». Υπάρχει εκτενής αναφορά στο σκάνδαλο της NOVARTIS, ενώ το 81% των πολιτών πιστεύει ότι η δωροδοκία στο σύστημα υγείας «βασιλεύει» (ο μέσος όρος στην Ε.Ε. είναι 27%).

Εκτενής η αναφορά στην έλλειψη διαύγειας και ενός αποτελεσματικού πλαισίου για την καταπολέμηση της διαφθοράς στο σύνολο των κυβερνητικών συμβούλων (ειδικοί σύμβουλοι, ειδικοί συνεργάτες και λοιποί μετακλητοί). Μάλιστα, εδώ κρίνεται ως αντιφατική η νέα νομοθεσία του επιτελικού κράτους, δεδομένου ότι εξαιρούνται από τον δημοσιοϋπαλληλικό κώδικα (διαδικασίες πρόσληψης – απόλυσης, εκπαίδευσης, τυχόν ασυμβατότητες κ.λπ.) οι κάθε λογής σύμβουλοι. Οπως έγραφε σε ρεπορτάζ η έγκυρη γερμανική εφημερίδα Tageszeitung στις 31.12.2021, «στη διάρκεια της θητείας του ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει δημιουργήσει μία πραγματική βιομηχανία κρατικών λειτουργών. Ποτέ άλλοτε δεν υπήρχαν τόσοι πολλοί μετακλητοί υπάλληλοι με τόσο παχυλούς μισθούς».

Κρίνοντας απολύτως ανεπαρκείς τους τρόπους επιλογής τους, η GRECO συστήνει ολοκληρωμένο κώδικα δεοντολογίας για όλα τα πρόσωπα στα οποία έχουν ανατεθεί υψηλά εκτελεστικά καθήκοντα και την ενίσχυση της εποπτείας των «πόθεν έσχες» τους, ενώ πολλές είναι και οι συστάσεις για τις «μεταπηδήσεις» σε θέσεις δημοσίου και ιδιωτικού τομέα των προσώπων που αναλαμβάνουν υψηλά εκτελεστικά καθήκοντα. Δεν υπάρχουν επαρκείς έλεγχοι της ενδεχόμενης σύγκρουσης συμφερόντων και της δυνατότητας έξωθεν επιρροών, ούτε υπάρχει ολοκληρωμένος κώδικας δεοντολογίας (σε θέματα όπως επαφές με λόμπι και άλλα τρίτα μέρη, πρόληψη συγκρούσεων συμφερόντων, δωροληψιών και άλλων προνομίων).

Τέλος, το Ευρωπαϊκό Κλιμάκιο έχει ενδοιασμούς σχετικά με τον πρωτεύοντα ρόλο του πρωθυπουργού στη λήψη αποφάσεων στον συγκεκριμένο τομέα και ζητά τον περιορισμό του, ώστε να ενδυναμωθεί με αντικειμενικό τρόπο το σύστημα επιλογής και αξιολόγησης ατόμων στα οποία έχουν ανατεθεί υψηλά εκτελεστικά καθήκοντα.

 Δημοσιοποίηση και πρόσβαση στην πληροφορία

«Η Ελλάδα ούτε έχει υπογράψει ούτε έχει επικυρώσει τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Πρόσβαση σε Επίσημα Εγγραφα (CETS). Δεν υπάρχει επί του παρόντος καμία πράξη ειδική για την ελευθερία διακίνησης πληροφοριών στην Ελλάδα. Ενώ το Σύνταγμα κατοχυρώνει ένα γενικό δικαίωμα στην πληροφόρηση, ο Κώδικας Διοικητικής Δικονομίας ορίζει ότι τα “ενδιαφερόμενα” άτομα (και όχι “οποιοδήποτε” άτομο) μπορούν να καταθέσουν αιτήματα πληροφόρησης. Επίσης, η GET θεωρεί ότι η προθεσμία 60 ημερών για την απάντηση στα αιτήματα πληροφόρησης είναι μεγάλη».

Οι στατιστικές του Ευρωπαίου Συνηγόρου του Πολίτη επιβεβαιώνουν ότι η διοικητική σιωπή (και όχι η πραγματική άρνηση) είναι κοινό μοτίβο (π.χ. το αίτημα για πληροφόρηση σχετικά με την επανατοποθέτηση ανηλίκων από στρατόπεδα προσφύγων στην Ελλάδα σε άλλες χώρες – μέλη της Ε.Ε., το οποίο απορρίφθηκε από τον αρμόδιο υπουργό, ενώ η ΜΚΟ έλαβε ενημέρωση μισό χρόνο αργότερα, μέσω ξεχωριστού αιτήματος προς υπουργείο τρίτης χώρας που εμπλέκεται στην υπόθεση).

«Ο Συνήγορος του Πολίτη δεν έχει καμία εξουσιοδότηση να αναγκάσει τη δημόσια διοίκηση να δράσει. Η πρόσβαση στην πληροφόρηση πρέπει να είναι έγκαιρη και για την πρόληψη διαφθοράς. Οταν η πληροφόρηση φθάνει αργά, ελάχιστα εξυπηρετεί τον σκοπό της».

Θυμίζουμε εδώ τον αγώνα βουλευτών και του vouliwatch, που αναγκάστηκε να προσφύγει στη δικαιοσύνη, προκειμένου να χορηγηθούν τα σχετικά με τη λίστα Πέτσα έγγραφα. Υπάρχουν αναφορές στην Εκθεση για τα πιλοτικά προγράμματα που σχεδιάζονται από την ΕΑΔ στην ανάπτυξη κωδίκων δεοντολογίας, ώστε να διασφαλίζεται η πλήρωση των θέσεων με ακέραιους δημόσιους λειτουργούς.

Σύμφωνα με την GRECO, στην αντιμετώπιση της διαφθοράς σε βουλευτές, υπουργούς, δικαστικούς λειτουργούς έχουν εφαρμοστεί πλήρως το 58% των προτάσεων, το 26% έχουν μερικώς εφαρμοστεί και το 16% δεν έχουν έως τώρα εφαρμοστεί. Η διαδικασία συμμόρφωσης ακόμα συνεχίζεται, ενώ μένει να αξιολογηθεί, το 2023, η εφαρμογή στην πράξη των σχεδίων που προς το παρόν αποτυπώθηκαν στις «μακέτες».

 Αστυνομία και ατιμωρησία

Σοβαρότατες ελλείψεις εντοπίζονται στον αντίστοιχο σχεδιασμό για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην αστυνομία και ειδικότερα στο πειθαρχικό της σύστημα, δεδομένου ότι αυτός ο τομέας δεν υπάρχει καν στο Εθνικό Σχέδιο που εκπονείται. Η έκθεση επιμένει εκτενώς στο ζήτημα της αστυνομίας και στις ελλιπείς εγγυήσεις που απαιτούνται σε ό,τι αφορά την αντικειμενικότητα της ανάκρισης, την αμεροληψία και την επαρκή διαφάνεια. Διαπιστώνεται μεγάλος αριθμός καταγγελιών για βιαιότητα και ανάρμοστη συμπεριφορά στην αντιμετώπιση υπόπτων που στερήθηκαν τα δικαιώματά τους (π.χ. υπερβολική χρήση βίας κατά τη σύλληψη, άσκηση σωματικής και ψυχολογικής πίεσης στη διάρκεια αστυνομικών ανακρίσεων με στόχο την ομολογία και λεκτική κακοποίηση με ρατσιστικές / ξενοφοβικές συμπεριφορές κατά των κρατούμενων). Στο κλιμάκιο αναφέρθηκε ότι, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, η αστυνομική βιαιότητα αυξήθηκε κατακόρυφα (ο Συνήγορος του Πολίτη κατέγραψε αύξηση 75%).

Η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης (CPT) έχει επανειλημμένα εισηγηθεί την προώθηση θεμελιωδώς διαφορετικής προσέγγισης στις μεθόδους αστυνομικής έρευνας, καθώς και την ανάπτυξη καθαρών κανόνων και οδηγιών για το πώς οι ανακρίσεις με υπόπτους θα πρέπει να διεξάγονται, διασφαλίζοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στην έκθεση αναφέρεται και το πόρισμα της Επιτροπής Αλιβιζάτου, που παρέμεινε, ως γνωστόν, στα αζήτητα, ενώ διαπιστώνεται η απροθυμία της αστυνομίας να συνεργαστεί με τον Συνήγορο του Πολίτη. Το κλιμάκιο διαπίστωσε μεγάλη ανησυχία για την ατιμωρησία των οργάνων επιβολής της τάξης, ενώ οι ποινικές και πειθαρχικές έρευνες δεν αποδεικνύουν την έγκαιρη εφαρμογή τους και την αποτελεσματικότητά τους.

Η Εκθεση τονίζει την κρίσιμη σημασία της ανεξάρτητης έρευνας ως εργαλείο – κλειδί για τη διασφάλιση της λογοδοσίας της αστυνομίας στο κοινό. Σημειώνει ότι

οι καταγγελίες πολιτών διερευνώνται και καθορίζονται κατά κύριο λόγο από υπηρετούντες αστυνομικούς και συστήνει: 1. Να εισαχθούν πρόσθετες διασφαλίσεις για την παροχή ανεξάρτητης και αποτελεσματικής διερεύνησης των καταγγελιών. 2. Να δημιουργηθεί ένα σύστημα παρακολούθησης των δημόσιων καταγγελιών.

Αποδεικνύεται, χρόνο με τον χρόνο, ότι η κακή συμπεριφορά από την αστυνομία είναι σοβαρό θέμα στην Ελλάδα, συγκεκριμένα εναντίον ξένων πολιτών και ατόμων από την κοινότητα των Ρομά (πού να ήξεραν στο κλιμάκιο και τα συγχαρητήρια των υπουργών στους αστυνομικούς που άδειασαν τα όπλα τους στον Νίκο Σαμπάνη). «Η αστυνομική βιαιότητα ενδυναμώνει μια αστυνομική κουλτούρα αποσιώπησης που τρέφει και αποκρύπτει τη διαφθορά». Σωρός στο μεγάλο αυτό κεφάλαιο οι συστάσεις!

 Πληροφοριοδότες και προστατευόμενοι μάρτυρες

Το Ειδικό Ευρωβαρόμετρο που δημοσιεύτηκε καλοκαίρι του 2020 αποκάλυπτε ότι το 32% των Ελλήνων πολιτών θεωρεί ότι η έλλειψη προστασίας για άτομα που αναφέρουν διαφθορά είναι ένας από τους κύριους λόγους που κάθε συγκεκριμένη πράξη διαφθοράς δεν καταγγέλλεται.

«Η προστασία των πληροφοριοδοτών αποτελεί βασικό στοιχείο για την αποκάλυψη σχεδίων διαφθοράς, αυτό συνέβη, για παράδειγμα, στην περίπτωση της δικαστικής διαδικασίας για τη Novartis. Είναι φανερό ότι στην Ελλάδα πρέπει να αναπτυχθεί και να αυξηθεί το πλαίσιο προστασίας των μαρτύρων όπως και των πληροφοριοδοτών της αστυνομίας, συμπεριλαμβανομένης της εγγύησης εμπιστευτικότητας, όπου κρίνεται απαραίτητο», επισημαίνει η Εκθεση.

ΠΗΓΗ: https://www.efsyn.gr